Ο γάμος και το σύμφωνο συμβίωσης αποτελούν δύο διακριτούς νομικούς θεσμούς στο ελληνικό δίκαιο. Παρότι τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα εξομοίωσης, εξακολουθούν να υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές που επηρεάζουν την καθημερινότητα, την περιουσία, τα τέκνα και την κοινωνική προστασία των ζευγαριών. Ακολουθεί μια αναλυτική αλλά κατανοητή παρουσίαση των βασικών σημείων διαφοροποίησης.
1. Κληρονομικά Δικαιώματα
Γάμος: Ο σύζυγος είναι νόμιμος κληρονόμος βάσει του Αστικού Κώδικα (άρθρο 1813 επ.). Κληρονομεί μαζί με τα τέκνα, ενώ αν δεν υπάρχουν τέκνα ή γονείς, μπορεί να κληρονομήσει το σύνολο της περιουσίας.
Σύμφωνο Συμβίωσης: Οι σύντροφοι δεν είναι αυτοδίκαια κληρονόμοι μεταξύ τους. Κληρονομική διαδοχή μπορεί να υπάρξει μόνο μέσω διαθήκης.
2. Ιατρικό Απόρρητο και Λήψη Ιατρικών Αποφάσεων
Γάμος: Ο σύζυγος έχει θεσμοθετημένο δικαίωμα ενημέρωσης για την κατάσταση υγείας του άλλου συζύγου και μπορεί να λάβει ιατρικές αποφάσεις σε περίπτωση ανικανότητας, σύμφωνα με το άρθρο 11 του ν. 2071/1992. Προηγείται στη σειρά των προσώπων που ενημερώνονται.
Σύμφωνο Συμβίωσης: Ο ν. 4356/2015 δεν προβλέπει ρητά αντίστοιχο αυτόματο δικαίωμα. Συνήθως απαιτείται εξουσιοδότηση ή έγγραφη δήλωση βούλησης ασθενούς. Παρότι στην πράξη αρκετά νοσοκομεία αναγνωρίζουν τον σύντροφο, δεν υπάρχει σαφής και καθολική νομική κατοχύρωση.
3. Σχέσεις Συγγένειας
Γάμος: Με τον γάμο δημιουργείται αγχιστεία (άρθρο 1484 ΑΚ). Ο σύζυγος αποκτά νομικό δεσμό με την οικογένεια του άλλου συζύγου, με συνέπειες σε ζητήματα όπως κωλύματα γάμου, διατροφή σε εξαιρετικές περιπτώσεις ή δικαιώματα επικοινωνίας.
Σύμφωνο Συμβίωσης: Δεν δημιουργείται καμία νομική συγγένεια με την οικογένεια του συντρόφου. Οι οικογένειες παραμένουν νομικά ανεξάρτητες.
4. Ζητήματα που Αφορούν τα Τέκνα
α) Γονική Μέριμνα
Στον γάμο ισχύει το τεκμήριο πατρότητας (άρθρο 1471 ΑΚ): το παιδί που γεννιέται εντός γάμου τεκμαίρεται ότι είναι τέκνο του συζύγου. Η γονική μέριμνα ασκείται αυτοδίκαια και από τους δύο γονείς.
Στο σύμφωνο συμβίωσης δεν υπάρχει τεκμήριο πατρότητας. Απαιτείται αναγνώριση του τέκνου από τον πατέρα, εκούσια ή δικαστική. Μετά την αναγνώριση, η γονική μέριμνα ασκείται από κοινού.
β) Επώνυμο
Στον γάμο, το παιδί λαμβάνει το επώνυμο που έχει δηλωθεί από τους γονείς.
Στο σύμφωνο, οι ίδιοι κανόνες εφαρμόζονται μετά την αναγνώριση. Χωρίς αυτήν, το τέκνο φέρει το επώνυμο της μητέρας.
γ) Υιοθεσία
Με τις αλλαγές του 2024 (ν. 5089/2024), επιτρέπεται πλέον η από κοινού υιοθεσία τόσο σε έγγαμα όσο και σε ζευγάρια με σύμφωνο συμβίωσης, εξισώνοντας ουσιαστικά το δικαίωμα αυτό.
δ) Διατροφή Τέκνων
Και στις δύο περιπτώσεις, οι γονείς έχουν υποχρέωση διατροφής των παιδιών τους, χωρίς διαφοροποίηση.
5. Περιουσιακές Σχέσεις
Γάμος: Προβλέπεται συγκεκριμένο περιουσιακό καθεστώς και προστασία της οικογενειακής στέγης (άρθρο 1386 ΑΚ). Υπάρχει υποχρέωση συνεισφοράς στις ανάγκες της οικογένειας (άρθρο 1388 ΑΚ).
Σύμφωνο Συμβίωσης: Οι περιουσίες παραμένουν χωριστές, εκτός αν συμφωνηθεί διαφορετικά. Δεν υπάρχει θεσμοθετημένη προστασία αντίστοιχη του γάμου ούτε ρητή υποχρέωση συνεισφοράς, εφόσον δεν έχει συμφωνηθεί.
6. Διατροφή Μεταξύ των Μερών
Γάμος: Υφίσταται δικαίωμα διατροφής κατά τη διάρκεια και μετά τη λύση του γάμου, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις του άρθρου 1441 επ. ΑΚ.
Σύμφωνο Συμβίωσης: Το άρθρο 8 του ν. 4356/2015 προβλέπει διατροφή μετά τη λύση μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις και για περιορισμένο χρονικό διάστημα (έως τρία έτη).
7. Φορολογικές και Ασφαλιστικές Επιπτώσεις
Γάμος: Δυνατότητα κοινής φορολογικής δήλωσης, αυτόματη ασφαλιστική κάλυψη συζύγου, δικαίωμα σύνταξης χηρείας
Σύμφωνο Συμβίωσης: Δεν προβλέπεται κοινή φορολογική δήλωση, περιορισμένη ασφαλιστική εξομοίωση, δεν προβλέπεται σύνταξη χηρείας για τον επιζώντα σύντροφο
8. Λύση του Δεσμού
Γάμος: Η λύση γίνεται με διαζύγιο (δικαστικό ή συναινετικό μέσω συμβολαιογράφου), διαδικασία πιο σύνθετη και τυπικά απαιτητική.
Σύμφωνο Συμβίωσης: Λύνεται με απλή δήλωση ενός ή και των δύο συντρόφων, σύμφωνα με το άρθρο 7 του ν. 4356/2015, χωρίς ανάγκη δικαστικής παρέμβασης (εκτός αν υπάρχουν διαφορές για τα τέκνα).
Συμπέρασμα
Παρά τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις και τη σταδιακή προσέγγιση των δύο θεσμών, ο γάμος εξακολουθεί να παρέχει ευρύτερη και πιο ολοκληρωμένη νομική προστασία, ιδιαίτερα σε θέματα κληρονομικού δικαίου, ασφαλιστικών παροχών και ιατρικής εκπροσώπησης. Το σύμφωνο συμβίωσης παραμένει μια πιο ευέλικτη και απλούστερη μορφή νομικής δέσμευσης, με λιγότερες όμως αυτόματες εγγυήσεις.
Η επιλογή μεταξύ των δύο δεν είναι μόνο συναισθηματική· είναι βαθιά νομική και πρακτική. Για τον λόγο αυτό, η σωστή ενημέρωση πριν από κάθε απόφαση είναι καθοριστικής σημασίας.
